ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းရှိ နိုင်ဆွိုင် (Nai Soi) ကျေးရွာအပြင်ဘက်တွင် ကယားပြည်နယ်မှ ဒုက္ခသည် ၁၄,၀၀၀ ကျော်သည် နယ်စပ်တစ်ဖက်ခြမ်းတွင် ကျင်းပမည့် ရွေးကောက်ပွဲနှင့်ပတ်သက်၍ ဆွေးနွေးပြောဆိုလျက်ရှိကြပါသည်။
ထိုင်းနိုင်ငံရှိ အကြီးဆုံး ဒုက္ခသည်စခန်းတွင် နေထိုင်သူအများစုမှာ သက်သေခံကတ်ပြားများ မရှိကြသဖြင့် ရွေးကောက်ပွဲတွင် မဲပေးနိုင်မည် မဟုတ်ပါ။ သို့သော် ယင်းအခြေအနေကြောင့် လာမည့်ရွေးကောက်ပွဲနှင့်ပတ်သက်၍ ၎င်းတို့တွင် ကိုယ်ပိုင်အမြင်နှင့် သဘောထားများ မရှိဟု မဆိုနိုင်ပါ။
Karenni Refugee Committee ၏ အချက်အလက်များအရ လူများသည် ဘန်မိုင်နိုင်ဆွိုင် (Ban Mai Nai Soi) ဒုက္ခသည်စခန်း တွင် ၁၉၉၂ ခုနှစ်မှ စတင်အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြပြီး စခန်းကို ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် တရားဝင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပါသည်။ စခန်းနေပြည်သူအများစုသည် တပ်မတော်နှင့် လွတ်လပ်ရေးအတွက် တိုက်ပွဲဝင်နေသည့် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များအကြား ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲများကြောင့် ကယားပြည်နယ်မှ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်လာခဲ့ကြသူများ ဖြစ်ပါသည်။
Karenni National Progressive Party (KNPP) သည် ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် အစိုးရနှင့် ဒုတိယအကြိမ် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပါသည်။ ပထမအကြိမ် သဘောတူညီချက်ကို ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော်လည်း သုံးလမပြည့်မီတွင် ပျက်ပြယ်သွားခဲ့ပါသည်။
“ကျွန်တော်က ရှားတောမြို့နယ်မှာ မွေးဖွားခဲ့ပြီး လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ် ၂၀ က မိသားစုနဲ့အတူ ဒီစခန်းကို ရောက်လာခဲ့ပါတယ်” ဟု အသက် ၂၂ နှစ်အရွယ် ကိုဆူရယ် (Ko Su Reh) က ပြောကြားခဲ့ပါသည်။ “မြန်မာတပ်မတော်နဲ့ ကရင်နီတပ်ဖွဲ့တွေအကြား ဖြစ်ပွားခဲ့တဲ့ တိုက်ပွဲတွေကြောင့် ကျွန်တော်တို့ တစ်နေရာကနေ တစ်နေရာကို အကြိမ်ကြိမ် ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခဲ့ရပါတယ်။”
ကိုဆူရယ်၏ အဖြစ်အပျက်ကဲ့သို့ပင် ပြင်းထန်သော ပဋိပက္ခများကြောင့် မိမိတို့၏ နေရပ်များကို စွန့်ခွာခဲ့ရပြီး အကြိမ်ကြိမ် နေရာရွှေ့ပြောင်းခဲ့ရခြင်းသည် ဒုက္ခသည်များအကြား တွေ့ရလေ့ရှိသည့် အတွေ့အကြုံတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။
အသက်ငယ်ရွယ်သည့် ဒုက္ခသည်အများအပြားမှာ ၎င်းတို့၏ ဘဝတစ်လျှောက်လုံးနီးပါးကို စခန်းအတွင်း၌သာ နေထိုင်ခဲ့ကြရပြီး နိုင်ဆွိုင် (Nai Soi) ပတ်ဝန်းကျင် ၅ ကီလိုမီတာခန့်အတွင်းရှိ နေရာများကိုသာ သိရှိကျွမ်းဝင်ကြပါသည်။
ဤနေရာရှိ ဒုက္ခသည်များအတွက် မြန်မာအစိုးရအပေါ် ယုံကြည်မှုထားရှိရန်မှာ လွယ်ကူသည့်အရာ မဟုတ်ပါ။ ရွေးကောက်ပွဲတွင် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် (National League for Democracy – NLD) က အနိုင်ရရှိမည်ဟု ဒုက္ခသည်များက မျှော်လင့်ထားကြပါသည်။ သို့သော် အတိုက်အခံပါတီ အနိုင်ရရှိခဲ့လျှင်ပင် ၎င်းတို့ ရင်ဆိုင်နေရသည့် အခက်အခဲများအားလုံး ချက်ချင်းပြေလည်သွားမည်ဟု မမျှော်လင့်ထားကြပါ။
ဒုက္ခသည်အများစုက NLD အနိုင်ရရှိပြီး မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေးအခြေအနေ တည်ငြိမ်လာပါက ၎င်းတို့ယခုနေထိုင်ရာ ဒုက္ခသည်စခန်းကို ပိတ်သိမ်းလိုက်မည်ဖြစ်ပြီး အကြမ်းဖက်မှုနှင့် ခက်ခဲကြမ်းတမ်းမှုများကို ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည့် မြန်မာနိုင်ငံသို့ အတင်းအကျပ် ပြန်လည်ပို့ဆောင်ခံရမည်ကို စိုးရိမ်နေကြပါသည်။
“NLD အနိုင်ရခဲ့ရင် ကောင်းမွန်တဲ့ အပြောင်းအလဲတွေ ဖြစ်လာမယ်လို့ ကျွန်တော်ထင်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် အဲဒီအပြောင်းအလဲတွေရဲ့ အကျိုးသက်ရောက်မှုတွေ ကယားပြည်နယ်အထိ ရောက်ရှိလာဖို့တော့ အချိန်အတော်ကြာဦးမယ်လို့ ထင်ပါတယ်” ဟု ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ဒုက္ခသည်စခန်းသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည့် အသက် ၂၀ အရွယ် ကိုသန်းထွန်းဦး (Ko Than Tun Oo) က ပြောကြားခဲ့ပါသည်။
ဒုက္ခသည်များကို ကယားပြည်နယ်သို့ ပြန်လည်ပို့ဆောင်ခြင်းမပြုမီ ၎င်းတို့၏ ဘေးကင်းလုံခြုံစွာ နေထိုင်နိုင်ရေးနှင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းမှုများကို အာမခံပေးနိုင်မည့် အစီအစဉ်တစ်ရပ်ကို ဒေသအုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့က သဘောတူလက်ခံထားသည်ကို မြင်တွေ့လိုကြောင်း ၎င်းက ထပ်လောင်းပြောကြားခဲ့ပါသည်။
အထူးသဖြင့် ဒုက္ခသည်များအား နေရပ်ပြန်လည်ပို့ဆောင်ခြင်းမပြုမီ တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်နှင့် စစ်မှန်သော ငြိမ်းချမ်းရေး အခိုင်အမာ ရှိနေရန် လိုအပ်ကြောင်း ၎င်းတို့က တောင်းဆိုထားသည်ဟု ကိုသန်းထွန်းဦးက ပြောကြားခဲ့ပါသည်။
“ဇူလိုင်လမှာ UNHCR က ဒုက္ခသည်များ နေရပ်ပြန်လည်အခြေချရေးဆိုင်ရာ အစီအစဉ်ကို တင်ပြခဲ့ပေမယ့် ကျွန်တော်တို့အမြင်အရတော့ နေရပ်ပြန်ဖို့ အချိန်စောလွန်းနေသေးပါတယ်” ဟု KRC အတွင်းရေးမှူး ကိုလူးဝစ်မာတင် (Ko Luiz Martin) က ပြောကြားခဲ့ပါသည်။ “လူအများစုက စိုးရိမ်ထိတ်လန့်သွားကြပါတယ်။ ထိုင်းအစိုးရက ဒုက္ခသည်တွေကို အတင်းအကျပ် ထွက်ခွာခိုင်းမှာ မဟုတ်ဘူးလို့ ပြောပေမယ့် နှစ်နှစ်အတွင်းမှာတော့ စခန်းတွေကနေ ထွက်သွားရမယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ မြန်မာငြိမ်းချမ်းရေးစင်တာ (Myanmar Peace Center) က ဦးအောင်မင်းကလည်း မြန်မာနိုင်ငံအနေနဲ့ ဒုက္ခသည်တွေကို ပြန်လည်လက်ခံဖို့ အဆင်သင့်ဖြစ်နေပြီလို့ ပြောခဲ့ပါတယ်။”
သို့သော် မြန်မာနိုင်ငံတွင် တိုက်ပွဲများ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေပြီး တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အားလုံး ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးမည်မဟုတ်သည့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်၏ ယုံကြည်စိတ်ချရမှုအပေါ် မေးခွန်းထုတ်မှုများ ဆက်လက်ရှိနေပါသည်။ ယခင်က ရရှိခဲ့သည့် သဘောတူညီချက်များမှာလည်း ကြာရှည်မခံခဲ့သည့် အတွေ့အကြုံများရှိသဖြင့် စခန်းနေပြည်သူအများအပြားသည် ယခုနောက်ဆုံး ငြိမ်းချမ်းရေးသဘောတူညီချက်အပေါ် ယုံကြည်မှု များစွာမထားရှိကြပါ။
ပြန်စရာအိမ် မရှိတော့သူများအတွက်တော့ နေရပ်ပြန်ရမည်ဆိုသည့် အခြေအနေကိုပင် စိတ်ကူးကြည့်ရန် ခက်ခဲနေသည်။
“စခန်းထဲမှာ နေထိုင်ရတာ ခက်ခဲပါတယ်။ လူတိုင်းက ရှင်သန်ရပ်တည်နိုင်ဖို့ ရုန်းကန်နေကြရပါတယ်။ ဒါပေမယ့် မြန်မာနိုင်ငံကို ပြန်သွားရင်လည်း ကျွန်တော်တို့ ဘာလုပ်ကြမလဲ” ဟု အသက် ၃၀ အရွယ် ကိုအန်တိုနီ (Ko Anthony) က ပြောကြားခဲ့ပါသည်။ ၎င်းသည် ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ လူထုဆန္ဒခံယူပွဲကို ဆန့်ကျင်သည့် လှုပ်ရှားမှုများတွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီးနောက် ဖမ်းဆီးခံရမည်ကို စိုးရိမ်သဖြင့် ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံမှ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့သူ ဖြစ်ပါသည်။ နေရပ်ပြန်ပို့ခံရပါက နိုင်ငံရေးအရ ဖိနှိပ်ညှဉ်းပန်းခံရနိုင်မည်ကို စိုးရိမ်ခြင်းသည်လည်း ဒုက္ခသည်များအကြား တွေ့ရလေ့ရှိသည့် စိုးရိမ်ပူပန်မှုတစ်ရပ် ဖြစ်ပါသည်။
“ဒုက္ခသည်အများစုဟာ တရားမဝင်အဖွဲ့အစည်းတွေအဖြစ် သတ်မှတ်ခံထားရတဲ့ လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တွေနဲ့ ဆက်နွယ်မှုရှိတယ်လို့ စွပ်စွဲခံထားရပါတယ်။ ဒါကြောင့် နေရပ်ပြန်သွားရင် ဖမ်းဆီးခံရနိုင်မှာကို သူတို့ စိုးရိမ်ကြပါတယ်။ ဒီမှာရှိတဲ့ လူအများစုက ပြည်တွင်းစစ်ကြောင့် အကြီးအကျယ်ပျက်စီးခဲ့တဲ့ ကယားပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်းက လာကြတာဖြစ်ပြီး သူတို့ရဲ့ မူလကျေးရွာတွေတောင် မရှိတော့ပါဘူး။ အဲဒီဒေသတွေမှာ မြေမြှုပ်မိုင်းတွေ ရှိနေဆဲဖြစ်သလို မြေယာသိမ်းယူခံရနိုင်တဲ့ အန္တရာယ်တွေလည်း ရှိနေပါသေးတယ်” ဟု ကိုလူးဝစ်မာတင် (Ko Luiz Martin) က ပြောကြားခဲ့ပါသည်။
သို့သော် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ ထိုင်းနိုင်ငံအနေဖြင့် ဒုက္ခသည်များကို ဆက်လက်လက်ခံထားရန် တွန့်ဆုတ်လာသည့် အခြေအနေ ပိုမိုသိသာလာခဲ့ပါသည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံသည် ဒုက္ခသည်အသစ်များကို တရားဝင်မှတ်ပုံတင်ခြင်းနှင့် စခန်းများအတွင်း လက်ခံခြင်းကို ရပ်ဆိုင်းခဲ့ပါသည်။
တရားဝင်မဟုတ်သည့် နည်းလမ်းများဖြင့် ဒုက္ခသည်အသစ်များ ဆက်လက်ဝင်ရောက်လာခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းရောက်ရှိလာသူများတွင် တရားဝင်အဆင့်အတန်းနှင့် သက်သေခံအထောက်အထားများ မရှိကြဘဲ ခိုလှုံခွင့်ကို တရားဝင်တောင်းခံနိုင်ခြင်း သို့မဟုတ် တတိယနိုင်ငံတွင် ပြန်လည်အခြေချနေထိုင်ရန် လျှောက်ထားနိုင်ခြင်းလည်း မရှိပါ။
ထို့အပြင် ၎င်းတို့အနေဖြင့် တရားဝင်အလုပ်အကိုင် ရရှိနိုင်ခြင်းမရှိသကဲ့သို့ အသိအမှတ်ပြုထားသည့် တရားဝင်အဆင့်အတန်းတစ်ရပ်၏ အကာအကွယ်ကိုလည်း မရရှိကြသဖြင့် ခေါင်းပုံဖြတ်အမြတ်ထုတ်ခံရနိုင်သည့် အန္တရာယ်များကို ရင်ဆိုင်နေရပါသည်။
“ကျွန်တော်တို့က လှောင်အိမ်ထဲမှာ ပိတ်မိနေတဲ့ ငှက်တွေလို ခံစားရပါတယ်” ဟု ကိုနေရယ် (Ko Neh Reh) က ပြောကြားခဲ့ပါသည်။ “အနာဂတ်မရေရာဘဲ ရှေ့မတိုးနောက်မဆုတ် ဖြစ်နေရတဲ့ အခြေအနေကို စိတ်ပျက်လာတဲ့ လူငယ်အများအပြားဟာ ကျောင်းထွက်လိုက်ကြပါတယ်။ စခန်းအတွင်းမှာလည်း အကြမ်းဖက်မှုတွေနဲ့ အရက်အလွန်အကျွံသောက်သုံးမှုတွေ ပိုများလာနေပါတယ်။”
တစ်ချိန်တည်းတွင် စခန်းအတွင်း နေထိုင်မှုအခြေအနေများသည် တစ်နှစ်ထက်တစ်နှစ် ပိုမိုဆိုးရွားလာလျက်ရှိပါသည်။ ကူညီပံ့ပိုးပေးနေသည့် အစိုးရမဟုတ်သောအဖွဲ့အစည်းများ (NGOs) မှ ပေးအပ်သည့် စားနပ်ရိက္ခာများသည် တိုးပွားလာသည့် ဒုက္ခသည်ဦးရေ၏ လိုအပ်ချက်များကို ဖြည့်ဆည်းရန် မလုံလောက်သကဲ့သို့ အလှူရှင်များ၏ စိတ်ဝင်စားမှုနှင့် ပံ့ပိုးမှုများလည်း လျော့နည်းလာခဲ့ပါသည်။
ယခုလတွင် ဒုက္ခသည်တစ်ဦးလျှင် ဆန် ၉ ကီလိုဂရမ် (ပေါင် ၂၀) သာ ရရှိမည်ဖြစ်ပြီး ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်များအတွင်း လူတစ်ဦးလျှင် ဆန် ၂၀ ကီလိုဂရမ် ပံ့ပိုးပေးခဲ့သည့် အခြေအနေနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက သိသိသာသာ လျော့နည်းလာခဲ့ပါသည်။
“အလှူရှင်တွေရဲ့ အာရုံစိုက်မှု ပြောင်းလဲလာတာကြောင့် ရိက္ခာပံ့ပိုးမှုတွေ လျော့နည်းလာခဲ့ပါတယ်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်ကစပြီး သူတို့ရဲ့ မဟာဗျူဟာအသစ်က မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးလုပ်ငန်းတွေကို ပိုမိုအာရုံစိုက်လာတာ ဖြစ်ပါတယ်။ စခန်းမှာ နေထိုင်သူဦးရေက တိုးလာနေပေမယ့် စခန်းအပေါ် အာရုံစိုက်မှုကတော့ တဖြည်းဖြည်း လျော့နည်းလာပြီး မေ့လျော့ခံနေရသလို ဖြစ်လာပါတယ်” ဟု ကိုလူးဝစ်မာတင် (Ko Luiz Martin) က ပြောကြားခဲ့ပါသည်။
င်းတို့၏ စားနပ်ရိက္ခာလိုအပ်ချက်ကို ဖြည့်ဆည်းနိုင်ရန် ဒုက္ခသည်များ၏ ၁၅ ရာခိုင်နှုန်းခန့်သည် အနီးအနားရှိ ထိုင်းလယ်ယာများတွင် တရားမဝင် အလုပ်လုပ်ကိုင်နေကြရကြောင်း ၎င်းက ထပ်လောင်းပြောကြားခဲ့ပါသည်။ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးအရာရှိများ၏ ဖမ်းဆီးခြင်းခံရပါက ၎င်းတို့သည် ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးခံရနိုင်သည့်အပြင် တရားမဝင် ဝင်ရောက်မှုဖြင့် အရေးယူခံရနိုင်ပါသည်။
လက်ရှိအချိန်အထိ ထိုင်းအာဏာပိုင်များသည် ယင်းအခြေအနေကို အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ သိရှိသော်လည်း တင်းတင်းကျပ်ကျပ် အရေးယူခြင်းမရှိဘဲ ခွင့်ပြုထားသည့်သဘောမျိုး ရှိနေပါသည်။ သို့သော် ယင်းသို့ ဖြေလျှော့ပေးထားမှုသည် မည်မျှကြာကြာ ဆက်လက်ရှိနေမည်၊ ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်များကြောင့် ယင်းအခြေအနေ ပြောင်းလဲသွားမည်လားဆိုသည်ကို မည်သူမျှ မသိရှိနိုင်သေးပါ။